In de komende jaren zullen er ingrijpende wateropgaven door de waterbeheerders moeten worden gerealiseerd. Een van de instrumenten hiervoor is het fenomeen 'blauwe dienst'. Enkele waterschappen zijn al bezig om hieraan in beleid en uitvoering concreet invulling te geven. Niettemin bestaan er nog veel onduidelijkheden over het concept van blauwe diensten. Bijvoorbeeld welke regelingen nu wel of niet als blauwe dienst kunnen worden aangemerkt en welke risico’s van staatssteun er zijn? De notitie van het Uniebureau is bedoeld om helderheid en daarmee een zekere stroomlijning aan te brengen in de beleidsontwikkeling rondom blauwe diensten. Tevens worden de recente ontwikkelingen en activiteiten op dit terrein weergegeven en toegelicht.

Wat is een blauwe dienst?
Onder een blauwe dienst wordt verstaan 'het leveren van bovenwettelijke publieke prestaties die zijn gericht op het realiseren van maatschappelijke wensen op het terrein van het waterbeheer waarvoor een kostendekkende vergoeding wordt gegeven.' Het gaat om het vrijwillig gedogen of ondernemen van activiteiten op het gebied van het waterbeheer door de dienstverlener, bijvoorbeeld een grondeigenaar. Met ‘bovenwettelijk’ wordt bedoeld dat de prestatie niet op basis van wettelijke voorschriften door de overheid kan worden afgedwongen. Met ‘kostendekkend’ wordt bedoeld dat er uitsluitend voor inspanningen wordt betaald die verder gaan dan wat wettelijk verplicht en in normen vastgelegd is en dat er uitsluitend wordt betaald voor iets wat niet kosteloos kan worden geleverd.

Beperkingen van staatssteunregels
In de notitie worden de risico’s van staatssteun op hoofdlijnen weergegeven. Elke specifieke regeling dient echter vóór uitvoering op zijn eigen merites te worden beoordeeld. Naar verwachting zal de strijdigheid met staatssteunregels zich met name kunnen voordoen bij de inzet van landbouwgronden bij het waterbeheer en minder bij de inzet van natuurgebieden. Overigens gelden voor landbouwgronden bijzondere bepalingen, zoals de de minimis–regeling op grond waarvan vergoedingen tot een hoogte van in totaal  € 3.000  over een periode van drie jaar zijn vrijgesteld van aanmelding bij de Europese Commissie.
 
Een belangrijke stap in de beleidsvorming over blauwe diensten is de recente bestuurlijke vaststelling van de Nederlandse Catalogus Groenblauwe Diensten. Deze catalogus bevat een totaallijst van maatregelen met daaraan gekoppelde maximale vergoedingen. De catalogus is begin 2007 door de Europese Commissie goedgekeurd en in werking getreden. Op basis van deze catalogus kan een dienst worden ‘samengesteld’ die staatssteunproof is.

Wel of geen blauwe dienst?
Door de discussies rondom staatssteun en ook door de totstandkoming van de Nederlandse Catalogus Groenblauwe Diensten zijn de toepassingsmogelijkheden van blauwe diensten behoorlijk ingeperkt. Zo is waterberging geen blauwe dienst (hiervoor is onder andere een model-schaderegeling opgesteld). Ook waterconservering ter voorkoming van het inlaten van gebiedsvreemd water in droge perioden is geen blauwe dienst en hiervoor kan bijvoorbeeld het recht op nadeelcompensatie worden toegepast. De maatregelen ter verbetering van waterkwaliteit (het geven van vergoedingen aan agrariërs die minder meststoffen en bestrijdingsmiddelen toepassen dan wettelijk is toegestaan maar ook aan de inrichting en beheer van natuurvriendelijke oevers, akkerranden) kunnen wel als blauwe diensten worden aangemerkt. Daarbij zal het waterschap echter terdege rekening moeten houden met het uitgangspunt van ‘de vervuiler betaalt’ en de beleidsterreinen natuur- en landschapsbeheer.
 
In een bijlage van de bovengenoemde catalogus Groenblauwe Diensten zijn diverse diensten geclusterd rond de thema’s landbouw, landschap, cultuurhistorie, natuur en educatie en professionalisering. Binnen die thema’s zijn er diensten die ook raakvlakken kunnen hebben met het waterbeheer en dus als blauwe diensten kunnen worden gezien. De volgende diensten (maatregelen) vallen daaronder: [het bevorderen van voor flora en fauna aantrekkelijke] graslandranden, akkerranden, natuurlijke waterlopen, oevers, poel, rietzoom, ecologische verbindingszone, grote eenheden natuur, moeras, open water met functie natuur, riet en veen.
 
Conclusies en aanbevelingen
In de notitie doet het Uniebureau de volgende conclusies en aanbevelingen:
 
– Het beleidsconcept blauwe dienst verkeert nog in een ontwikkelingsfase en is nog met een aantal onzekerheden omgeven (met name met betrekking tot staatssteun).
– Uitgaande van de definitie van blauwe diensten (catalogus) en het instrumentarium dat de waterschappen ter beschikking staat, is het aantal blauwe diensten dat door de waterschappen kan worden ingezet zeer beperkt.
– Indien het waterschap krachtens enige wettelijke bepaling bij een publiekrechtelijk besluit de verplichting oplegt om activiteiten in het kader van het waterbeheer te gedogen dan wel te ondernemen, is er geen sprake van dienstverlening en dus ook niet van betaling als beloning voor verleende diensten.
– Het beheer van milieuvriendelijke oevers en het ecologisch beheer van bijvoorbeeld akkerranden kunnen als blauwe dienst worden aangemerkt.
– Kansrijke instrumenten voor de inzet van blauwe diensten zijn de erfdienstbaarheid en de beheersovereenkomst.

Tot slot wordt er aanbevolen elke specifieke regeling betreffende de betaling van vergoedingen voor het verlenen van blauwe diensten vóór de uitvoering te laten toetsen op staatssteun, te wijzen op de mogelijke fiscale belastbaarheid van deze vergoedingen en ‘echte’ blauwe diensten op te (laten) nemen in de Nederlandse Catalogus groenblauwe diensten.

Bron:
Unie van Waterschappen