Artikel 26 van Richtlijn 2004/18 presenteert één van de nieuwe aspecten uit de aanbestedingsrichtlijn, namelijk de mogelijkheid voor (ook decentrale) overheden om zogenaamde bijzondere voorwaarden te bepalen waaronder de opdracht kan worden uitgevoerd. Het betreft het stellen van zogenaamde sociale- of milieucriteria.

Het stellen van dergelijke voorwaarden is een mogelijkheid die met name vanuit het onderhandelingsproces tussen de Europese Commissie en het Europees Parlement een prominente rol in het aanbestedingsproces heeft gekregen. In 2001 waren al twee interpretatieve mededelingen verschenen over het integreren van milieu (COM 2001/274) en sociale criteria (COM 2001/566) in het aanbestedingsproces. En naast een toenemende mate van jurisprudentie op deze gebieden is bovendien in 2005 ook het Handboek Groen kopen (milieuoverwegingen) van de Europese Commissie  en in 2011 het Handboek Sociaal kopen (sociale overwegingen) verschenen.

Ook worden vanuit de Europese Commissie zelf verschillende initiatieven genomen ter verbetering van het opnemen van milieucriteria bij aanbestedingen of voor meer groen aanbesteden (zie COM (2008) 400/2). Zo heeft de Europese Commissie met een voorstel uit december 2007 en hierop volgend een richtlijn in 2009 (Richtlijn 2009/33/EC van 23-4-2009) aangegeven dat zij wil dat (de)centrale overheden bij het aanschaffen van wegvervoermiddelen meer rekening houden met milieu. Overheden kunnen eerst op vrijwillige basis, maar vanaf 2012 verplicht, milieuoverwegingen opnemen in de aanbesteding van vervoermiddelen. Hiermee wil de Commissie het gebruik van schone en energie-efficiente vervoermiddelen bevorderen. Zie voor meer informatie ook het dossier Milieu, tabblad Klimaat en energie, term andere richtlijnen ter vermindering CO2 uitstoot.

Het verdient aanbeveling bij het toepassen van milieu- en sociale criteria in ieder geval de interpretatieve mededelingen uit 2001 na te slaan (en met inbegrip van ook latere jurisprudentie te interpreteren), alsmede specifiek voor milieucriteria ook de informatie uit het handboek van de Europese Commissie Groen kopen uit 2005 en voor sociale criteria het handboek Sociaal kopen uit 2011 toe te passen. Daarnaast faciliteert SenterNovem in het kader van duurzaam inkopen bij de toepassing van sociale- en milieucriteria en onderzoekt SenterNovem verdere mogelijkheden voor de toepassing. De interpretatieve mededelingen en het Handboek Groen kopen (2005) en het Handboek Sociaal kopen (2011) zijn in te zien via Wet- en regelgeving en Info & service.

Voorwaarden voor toepassing van sociale- en milieucriteria
Als algemene voorwaarde voor het verbinden van sociale of milieuoverwegingen aan de uitvoering van een overheidsopdracht geldt dat die voorwaarden verenigbaar moeten zijn met het EG-Verdrag (transparant, non-discriminatoir, objectief, proportioneel, maar ook in overeenstemming met het vrij verkeer van diensten en personen etc.) en dat zij in de aankondiging of het bestek zijn vermeld. In de toelichting op artikel 26 van het Bao wordt aangegeven dat de sociale of milieuoverwegingen met name ten doel hebben de beroepsopleiding op de werkplek of de arbeidsparticipatie van moeilijk in het werkproces te integreren personen te bevorderen, de werkloosheid te bestrijden of het milieu te beschermen. Als voorbeeld wordt genoemd de verplichting in een overeenkomst om voor de uitvoering van de overheidsopdracht langdurig werklozen aan te werven of in opleidingsacties voor werklozen of jongeren te voorzien.

Milieu- of sociale criteria kennen verschillende verschijningsvormen binnen het aanbestedingsproces, en zullen naar hun aard en toepassing dan ook binnen de context van die procedurefase beoordeeld dienen te worden. Zo kan als sociale overweging gelden de toepassing van artikel 19 van richtlijn 2004/18 (voorbehouden van een opdracht aan een SW-voorziening), en kunnen sociale- en milieuoverwegingen terugkomen bij toepassing van artikel 27 (aangeven waar informatie is te halen over verplichtingen die gelden ten aanzien van milieu- en arbeids(voorwaarden) bescherming), artikel 23 (technische specificaties), artikel 24 (varianten) en deels in de selectie- (artikelen 45 e.v.) en gunningsfase (artikel 53). De interpretatieve mededelingen en het handboek lopen ook al deze fasen en de mogelijkheden tot het toepassen van sociale/milieucriteria na.