Door de integratie van de interne markt in Europa, en daarmee het vrije verkeer van personen en de afschaffing van grenscontroles, ontstond er meer behoefte aan veiligheid en samenwerking in Europees verband. Voor criminelen werd het immers ook eenvoudiger grensoverschrijdend te opereren. Er waren zogenaamde 'compenserende maatregelen' nodig, zoals controles aan de buitengrenzen van de EU. Binnen de toenmalige Europese Gemeenschap bleek het moeilijk om het vrij verkeer van personen en de samenwerking op het gebied van justitie en binnenlandse zaken (JBZ) te verwezenlijken. Om deze reden ondertekende een groep landen (Frankrijk, Duitsland en de Benelux-landen) in 1985 het akkoord van Schengen. Door 'Schengen' werden de controles aan de binnengrenzen van deze landen vergemakkelijkt en werden zaken als asiel- en visabeleid geharmoniseerd. Deze intergouvernementele samenwerking lag buiten de overkoepelende structuur van de Europese Gemeenschap.

Met het Verdrag van Maastricht (1993) veranderde deze situatie en met de oprichting van de zogenaamde pijlerstructuur van de EG werd de basis gelegd voor samenwerking tussen lidstaten op het gebied van justitie en binnenlandse zaken, doordat de 'derde pijler' het beleid en de besluitvormingsprocedures op het gebied van de JBZ nauwkeurig beschreef. Besluiten werden genomen op basis van unanimiteit. Het Verdrag van Amsterdam, dat op 1 mei 1999 in werking trad, speelde een belangrijke rol bij verdere ontwikkelingen op dit terrein. Sinds het Verdrag van Amsterdam wordt de samenwerking op het gebied van justitie en binnenlandse zaken de ‘ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid' (RVVR) genoemd. Het Verdrag zorgde tevens voor een verschuiving van bepaalde onderwerpen van de derde pijler naar de eerste pijler, ofwel onder het juridisch kader van de EU. Dat had tot gevolg dat het voor bepaalde onderwerpen gemakkelijker werd om besluiten te nemen; die werden namelijk niet langer op basis van unanimiteit genomen, maar met gekwalificeerde meerderheid van stemmen.

Op een Europese Top in Tampere in 1999 spraken de lidstaten af om uitvoering te geven aan de gewijzigde regels op het gebied van justitie en binnenlandse zaken.  Het programma van Tampere (1999-2004) zorgde voor nieuwe initiatieven op de terreinen asiel, misdaadbestrijding en justitiële en politiële samenwerking. Het Verdrag van Nice, ondertekend op 26 februari 2001, veranderde de besluitvorming op het gebied van visum, asiel en immigratie. Door het Verdrag van Nice werd bepaald dat de medebeslissingsprocedure van toepassing zou zijn op een groot aantal terreinen. In 2004 volgde het Haags Programma (2004-2009) het Programma van Tampere op, dat versterking van de ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid tot doel had. Op 1 januari 2010 is het Haags Programma opgevolgd door het Stockholm Programma, dat de actiepunten voor de periode 2010-2014 uiteenzet. Zie 'Stockholm Programma' aan de rechterkant van deze pagina.

Verdrag van Lissabon
Het Verdrag van Lissabon, dat op 1 december 2009 in werking is getreden, heeft grote veranderingen meegebracht op het gebied van de RVVR. Door de veranderde structuur is het gemakkelijker om op Europees niveau actie te ondernemen op het gebied van de RVVR. Bovendien geldt voortaan voor een groot aantal RVVR-onderwerpen, waar voorheen de consultatieprocedure gold met unanimiteit in de Raad en slechts raadpleging van het Europees Parlement (EP). Voor RVVR-onderwerpen geldt sinds het Verdrag van Lissabon de normale wetgevingsprocedure (medebeslissingsprocedure) met gekwalificeerde meerderheidsstemming in de Raad en volledige medewetgevingsbevoegdheden voor het EP. Zie voor meer informatie over de vaststelling van Europese wet- en regelgeving het dossier Europees recht en beleid en decentrale overheden. Meer informatie over de gevolgen van het Verdrag van Lissabon voor de ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid leest u hier.